Reprinted from Eating Disorders Today
By Nancy Zucker, Ph.D.
Rebecca komt mijn spreekkamer binnen. Als vanouds draagt ze haar perfectionisme als een ereteken. Tijdens de therapeutische sessie wordt evenwel duidelijk dat het gewicht van dat ereteken zwaar om dragen is. Dit ambivalente effect zegt alles over de complexe natuur van perfectionisme, een karaktereigenschap die vaak voorkomt bij mensen met een eetstoornis en hun familie. Met dit artikel wil ik de aard van deze karaktereigenschap en de rol die die speelt bij het ontwikkelen van een eetstoornis belichten.
Het ambivalente karakter van perfectionisme
Wat bedoelen we eigenlijk met de term perfectionisme? Hoewel deskundigen die karaktertrek soms in zeer eenvoudige termen omschrijven, zoals: ‘het streven naar resultaten zonder fouten’ (Flett and Hewitt 2002), is perfectionisme een complexe kwaliteit die niet per sé negatief hoeft te zijn. Er bestaat ook zoiets als positief perfectionisme. Om beter te begrijpen waarom deze eigenschap zich zo diep kan nestelen in de persoonlijkheid van een mens bekijken we eerst hoe die karaktertrek tot stand komt. Perfectionisme wordt meestal veroorzaakt door een combinatie van factoren:
Bijvoorbeeld,
- je moeder was extreem perfectionistisch. Telkens als zij iets verkeerd deed gaf ze genadeloos kritiek op zichzelf” De lessen die je als kind daar uit trekt zijn: fouten maken is onvergeeflijk
- Je vader was heel streng op je schoolresultaten. Telkens als je met een 9 voor wiskunde thuiskwam werd je gestraft. Als je met een 10 thuiskwam werd je beloond. Jij concludeert daaruit dat je alleen liefde verdient als je presteert en iets bereikt. Zo leer je je kwaliteiten in te schatten op basis van de goed- of afkeuring van anderen. Je maakt je gevoel van eigenwaarde afhankelijk van externe normen of standaards. Maar dan ben je wel bijzonder kwetsbaar voor de opinie en de kritiek van je omgeving. In een poging om jezelf tegen negatieve kritiek te beschermen kom je misschien tot de slotsom dat perfect zijn je enige verdediging is.
- Tijdschriften en publieke aanplakborden bestoken je met de boodschap dat mensen meer van je zullen houden als je perfect bent, als je lichaam, smile en huid perfect zijn.. Daaruit leer je dan weer dat perfect zijn de goedkeuring en/of liefde van andere mensen weet los te weken.”
- als je leven chaotisch verloopt, voel je je misschien veiliger door het opstellen van regels voor jezelf. In dit geval zullen erg strenge regels, (de essentie van negatief perfectionisme) de oorspronkelijke stress-situatie eerder versterken (Flett, Hewitt et al. 2002).
- tenslotte wordt er alsmaar meer bewijsmateriaal aangedragen voor het bestaan van een genetische component voor perfectionisme Het is dus evident dat er veel wegen naar perfectionisme leiden. Soms kruisen die wegen elkaar, soms vloeien meerdere wegen samen. De vraag is maar hoe je met perfectionisme omgaat.
Positief perfectionisme
De meeste perfectionisten stellen hoge doelen voorop in het leven. Dat is niet per sé negatief omdat van duidelijke doelen een motiverende kracht kan uitgaan. Mensen die aan een positieve vorm van perfectionisme ‘lijden’ zetten realistische doelen uit. Deze doelstellingen houden rekening met persoonlijke sterktes, zwaktes, verlangens, en met fysieke, emotionele en mentale conditie. Positieve perfectionisten genieten erg van het denk- en werkproces dat aan het bereiken van een doel voorafgaat. Hoewel zij zich evenzeer teleurgesteld voelen als ze falen, komt hun identiteit en zelfvertrouwen niet in het gedrang bij een fiasco. De oorzaken van het falen worden geanalyseerd, lessen worden getrokken en de doelstellingen worden aangepast op basis van conclusies en de externe feedback. Perfectionisme wordt op die manier een sterkte die tot fantastische prestaties kan leiden.
Negatief Perfectionisme
Mensen die op een negatieve manier perfectionistisch zijn pakken het anders aan. Ze stellen hoge eisen aan zichzelf en hun doelstellingen zijn meestal erg rigide. Er zit geen rek in. In plaats van vooraf hun plus- en minpunten tegen elkaar af te wegen zetten zij hun doelen uit afgaande op externe criteria (de kritische stem van anderen bvb.) of weinig realistische persoonlijke maatstaven. Fouten maken is niet toegestaan. Als het vooropgestelde doel niet bereikt wordt, gaat de persoon in kwestie zichzelf kritisch evalueren. Elk falen ziet hij als een persoonlijke mislukking en een bedreiging van zijn identiteit. Zo wordt het verlangen naar volmaaktheid een last en iedere taak die hij moet uitvoeren een tantaluskwelling. Deze perfectionist beoordeelt zichzelf op basis van prestaties en succes en hij laat zich de wet voorschrijven door een ‘alles-of-niets-mentaliteit. Nooit is hij tevreden over zijn prestaties. Als zo iemand een 7 haalt op school in plaats van een tien zegt hij tegen zichzelf: ‘Ik heb er niets van gebakken. Ik ben een mislukkeling. Zo is de cirkel rond. Want zijn zelfvertrouwen krijgt een flinke deuk en de angst om te falen en de onzekerheid nemen toe zodat hij uiteindelijk taken gaat uitstellen om nieuwe teleurstellingen te voorkomen. Negatieve perfectionisten laten zich vaak leiden door de angst afgewezen te worden door anderen als ze niet perfect zijn.
“Rebecca was boos op zichzelf. Ze had zich voorgenomen drie kilometer te lopen, maar haar benen wilden niet meewerken. Maar ze beet op haar tanden. Drie kilometer had ze gezegd en drie kilometer moest het worden. Maar waarom had ze zo’n honger?Wat een sof. De wijzers van de weegschaal hadden haar vanmorgen nochtans teleurgesteld en toch wilde haar lichaam voedsel!Wat een luiwammes was ze toch! En dan was er nog haar stemming. Ze had een dipje vandaag, maar kon er met niemand over spreken. Het zou de opinie van anderen over haar kelderen als ze wisten dat ze soms depressief was..”
Negatief Perfectionisme en Identiteit
Door de aandacht te richten op doelen die rigide, onrealistisch en van buitenaf gedicteerd zijn (bv. het slankheidsideaal, de eisen van de strenge ouders) kan negatief perfectionisme een nefaste impact hebben op het ontwikkelen van een eigen identiteit: wie ben ik echt of wat wil ik écht? blijven onbeantwoorde vragen. De nadruk ligt te zeer op een na te streven ideaal of op het verwerven van de goedkeuring van anderen. Zo verlies je het contact met je innerlijke wereld van echte verlangens en noden. Als je leert luisteren naar je innerlijke stem en daar adequaat op reageert zal je uiteindelijk in staat zijn om flexibele, realistische doelen na te jagen op basis van wat je werkelijk wil en kan.
Helaas, negatieve perfectionisten pakken het meestal anders aan. Ze leggen zichzelf strenge regels op zonder rekening te houden met wat er binnen in hen leeft … en dat staat een positieve relatie met zichzelf in de weg. Deze strenge normen beletten hen om uit te vissen wie ze echt ‘zijn’. Hoe kunnen ze zinvolle en realistische doelen uitzetten als ze niet weten wat hen persoonlijk voldoening schenkt of wat binnen hun bereik ligt? Is het zo verwonderlijk dat perfectionisten hun identiteit gelijkstellen met hun prestaties, als de vraag wie ze in werkelijkheid zijn onbeantwoord blijft?
Perfectionisme en eetstoornissen
Wat kan je aan die patstelling veranderen? Wij geloven dat perfectionisme kan gecorrigeerd worden door de perfectionist te leren om in te tunen op en tegemoet te komen aan zijn noden, verlangens, grenzen. Dit stelt hem uiteindelijk in staat om zijn leefregels aan te passen en te versoepelen. Zijn normen worden flexibeler, zoals dat bij de positieve perfectionist het geval is. Hij krijgt dan eindelijk de feedback en de kansen om te leren, in plaats van zichzelf de rigide, verlammende dictatuur op te leggen van de negatieve perfectionist.
De auteur
Nancy Zucker, PhD. is assistant professor op de afdeling Psychiatrie van de Duke University Medical Center en is directeur van het Duke Eating Disorders Program.
Film: the best little girl in the world (part 1)
