The Beauty Myth – Naomi Wolf

The Beauty Myth
Naomi Wolf

Recensie: Laura Bryannan

(I’ ve been a teacher of spirit, consciousness and metaphysics since the early-1970s. This description is incomplete, of course, but it will serve for the moment.)

http://www.homestar.org/bryannan/wolf.html

Noot: hoewel Wolf toegeeft dat de statistieken die ze gebruikt om haar stellingen te staven enigszins werden gemanipuleerd, blijft de essentie van haar boek pal overeind staan

De column van deze maand is voor vrouwen met heupen als wiegende zeeën, borsten als gepocheerde eieren, een huid als perkament en kleren die door het Leger des Heils van de weeromstuit naar de Oostbloklanden zouden worden gestuurd. Mogen zich eveneens aangesproken voelen: vrouwen die geloven dat hun bestaan een immense vaart zou krijgen indien ze die overtollige pondjes maar eens van zich af konden schudden. En last but not least wil ik vrouwen die zich ongelukkig voelen omdat ze zich schamen voor hun vege lijf een hart onder de riem steken. Ze zijn niet alleen. Een kleine optelsom leert me al gauw dat ik me tot 99% van mijn lezers richt!

Waarom voelen zoveel vrouwen zich op lichamelijk vlak als een vis op het droge? Een nieuw boek The Beauty Myth–How Images of Beauty Are Used Against Women, geeft een aantal antwoorden. Als jij een vrouw bent die zich herkent in bovenstaande paragraaf, of als je een man bent die de wisselwerking tussen media en lichaamsbeeld wil begrijpen, loop dan zo snel mogelijk naar de boekhandel om dit boek te kopen.

Naomi Wolf, auteur van dit boek geeft daarin een weldoordacht en goed gedocumenteerd relaas van haar zoektocht naar de vrouwelijke drijfveren om zichzelf het pleuris te hongern. Met statistieken staaft ze haar stellingen, zodat niemand haar boodschap in twijfel kan trekken. De kwesties waarover ze haar licht laat schijnen zijn voer voor mannen én vrouwen, want niet alleen vrouwen worden geconditioneerd door de media om zich ongelukkig en onzeker in hun lijf te voelen. Dit boek zet hopelijk aan tot meer discussie en onderzoek naar de indringende vraag:  waarom koestert onze cultuur de stereotypen van de vrouw als seksobject en de man als succesobject

De kerngedachte van Wolfs’ betoog is dat er een verband bestaat tussen de vrouwelijke ontvoogding en vrouwelijke schoonheid: ‘hoe meer wettelijke en materiale barrières vrouwen  doorbreken, hoe zwaarder en dwingender de imperatief van vrouwelijke schoonheid op hen gaat wegen. Het voorbije decennium brachten vrouwen de gevestigde machtsverhoudingen aan het wankelen, maar ondertussen swingden de eetstoornissen de pan uit, de cosmetische chirurgie ontpopte zich tot de snelstgroeiende medische specialisatie ter wereld; pornografie werd de belangrijkste mediacategorie, en drieëndertigduizend Amerikaanse vrouwen vertelden onderzoekers dat ze liever vijftien kilo lichter werden dan, pakweg, dure geschenken kregen. Nooit eerder in de geschiedenis hadden vrouwen zoveel geld, macht en wettelijke rechten, maar als je hen vraagt of ze zich lekker in hun vel voelen zijn ze zo te horen slechter af dan hun grootmoeders.die onder het juk van mannelijke bevoogding leefden.

Het onderzoek van Wolf toont duidelijk aan dat er een culturele ‘backlash’ is tegen het feminisme die een rigide schoonheidsnorm hanteert om vrouwen in het gareel te houden. Klassiek is in dit verband het fabeltje van de lelijke feministische activiste die zich in arren moede ’smeet’ in de vrouwelijke ontvoogdingsstrijd omdat ze te lelijk was om een man te vinden. Dat populaire concept kreeg voor het eerst gestalte op het theaterpodium om de spot te drijven met suffragettes die opkwamen voor het stemrecht. Wolf toont aan dat er in de cultuur krachten en machten aan het werk zijn die korte metten maken met vrouwen die de controle over hun leven en hun omgeving in eigen handen willen nemen.

De schoonheidsmythe is volgens haar de jongste (en meest gevaarlijke} uit een lange reeks van dwangvoorschriften om het breed amalgaam van vrouwelijke listen en lagen aan banden te leggen. De mythe is bovendien niet zonder gevaar omdat zij het zelfgevoel van vrouwen ondermijnt. Ze riep een feminien ideaal in het leven dat onmogelijk te bereiken is. Vrouwen moeten hoe langer hoe meer hun toevlucht zoeken in obsessioneel gedrag om die esthetische norm te bereiken. Energie die zoveel nobele doelen zou kunnen dienen wordt naar binnen gekeerd en verkommert op een substraat van schuld, misnoegen en schaamte over de fysieke tekortkomingen.

Geïntrigeerd gaat Wolf op zoek naar de historische roots van al dit onheil

“Een eeuw geleden werden normale vrouwelijke activiteiten – en vooral deze die vrouwen een zekere macht en aanzien gaven – gebrandmerkt als lelijk en ziekelijk. Als een vrouw te veel boeken las zou volgens het volksgeloof haar baarmoeder tot een verdorde vijg verschrompelen. Als ze bleef volharden in den boze en de letteren liet kletteren zou haar hele voortplantingssysteem er op termijn de brui aan geven. Een medicus uit die tijd stelde het zo: ‘wat moet je je daar bij voorstellen bij die erudiete hetaeren? Voor je zit een afstotelijke en totaal overbodige hybride’. Aan Victoriaanse vrouwen die een plaats opeisten in de moderniteit, het onderwijs en op de werkvloer zat dus gewoonweg een steekje los. De Victoriaanse man hield zijn vrouw aan de leiband om haar baarmoeder te sparen…men ging er bovendien voetstoots van uit dat onderwijs vrouwen steriliseerde en hen in baarlijke hellevegen veranderde: ‘Als een vrouw belangstelling aan de dag legt voor de wetenschap is er iets loos met haar seksualiteit.’”

De houding ten aanzien van vrouwen in die tijd was ronduit grotesk: vrouwen werden gezien als wandelende baarmoeders en alles wat zij ondernamen om zich in de publieke ruimte nuttig te maken werd op luid boe-geroep onthaald. Dat vrouwen nog wel wat anders in hun mars hadden dan het secreteren van kinderen was ondenkbaar en irrelevant.

De twee wereldoorlogen maakten een eind aan dit monochrome denkpatroon. Het werd een maatschappelijke imperatief dat vrouwen hun huis verlieten en een bijdrage leverden aan de oorlogsinspanningen. De adverteerders sprongen op de nieuwe trend als geiten op een haverkist:

“Een advertentie voor nivea crème luidde als volgt: ‘We voelen ons graag vrouwelijk ook al doen we werk op mannenmaat.…dus steken we bloemen en linten in ons haar en laten we ons gezicht stralen.’” Een advertentie voor een beroemde cosmetische lijn stelde dat de oorlog misschien niet met lipstick kon gewonnen worden, maar dat lipstick wel één van de oorzaken van die oorlog symboliseerde, met name het recht van vrouwen om vrouwelijk en begeerlijk te zijn.’” De propaganda in de toenmalige vrouwenblaadjes beklemtoonde dat het okee was om in de fabriek te werken, vrijgezel te blijven en een eigen inkomen te verwerven, als je maar vrouwelijk bleef. En natuurlijk boden de blaadjes ook meteen een pasklare oplossing voor het dreigende gebrek aan femininiteit. Ze claimden het monopolie op de styling van vrouwen. “De glossy magazines wilden hun belangen veilig stellen door te voorkomen dat hun lezers zich gingen bevrijden van hun interesse voor vrouwenblaadjes.”

Na elke oorlog, kreeg de de propaganda in de glossies een grondige facelift. De economische top was er op uit om werk te vinden voor de terugkerende soldaten en om de consumptie-economie aan te wakkeren. Het was belangrijk om de vrouwen uit het arbeidsproces te weren en hen terug aan de haard te krijgen. Zij waren immers de consumenten bij uitstek om de nagelnieuwe huishoudprodukten te kopen. Maar hoe moest men die ‘terug naar moeders pappot’ -operatie aan boord leggen?

“Een handleiding voor marketeers gewaagde van psychologische truken om huisvrouwen te manipuleren zodat ze naadloos de allures van  kneedbare klanten voor huisgerei aannamen: ‘Je moet een transfer van schuld nastreven…zet schuldgevoelens over stof en vuil om in klinkende munt…badineer een eind weg over de therapeutische waarde van bakken en braden, was de boodschap…maak van de ordinaire voorjaarsschoonmaak een kwestie van vakmanschap en kennis, in plaats van een kwestie van ongewaardeerde inzet…associeer uw produkten met spirituele kwaliteiten…voor objecten met een toegevoegde psychologische waarde doet de prijs er uiteindelijk niet zo veel toe.’”

De mediale exponent van deze sociale propaganda was terug te vinden in de toenmalige televisieshows: Ozzie en Harriet, Leave it to Beaver, Make Room for Daddy, the Donna Reed Show, Father Knows Best, enz. In deze shows werd royaal gegoocheld met het beeld van de gelukkige huisvrouw, die ogenschijnlijk niets anders te doen had dan in een dure cocktailjurk rond de keukentafel te dansen. Onberispelijk opgemaakt leidde zij quasi moeiteloos haar huishouden in goede banen. Zelden zagen wij haar op bezoek gaan bij vrienden, of een afspraakje regelen met de leraars van haar kroost. Ook in maatschappelijk of cultureel opzicht toonde zij weinig initiatief. Ze danste – De Kreuners indachtig – met zichzelf in haar veilige, kraaknette voorsteedse bungalow die bulkte van de allernieuwste hoogtechnologische snufjes.

In de jaren1960 stak de tweede feministische golf de kop op. De laatste obstakels op de weg naar de publieke ruimte gingen in rook op en vrouwen verlieten massaal het huis om een stapje in de buitenwereld te wagen.

“De vrouwenbeweging slaagde er bijna in om de vrouwelijkheidscultus van de glossies onderuit te halen. Vermits vrouwen de rol van consumerende huisvrouwen aan de wilgen hingen om buitenshuis te gaan werken, was het immers voorspelbaar dat hun interesse in het ietwat kleffe feminiene van de glossies een flinke deuk zou krijgen. De autoriteit van de vrouwenblaadjes werd trouwens nog verder ondermijnd door de turbulenties in de modewereld, eind jaren 1960. De haute couture moest geleidelijk aan het veld ruimen voor de ’style for all.’”

In 1969 ontpopte Vogue zich tot wegbereider voor de hedendaagse schoonheidsmythe.

Het tijdschrift begon het lichaam in het brandpunt van de belangstelling te plaatsen, deels omdat de vigerende anarchistische kledinglijnen geen dictaten van bovenaf verdroegen. Om aan dit euvel te verhelpen werd een nieuwe cultuur ontwikkeld die het vrouwelijk lichaam problematiseerde. De klemtoon werd gelegd op ‘minder is meer’. In één beweging werd daarmee de kiem gelegd voor het existentiële vrouwelijke dilemma van vandaag. Het aantal artikels over diëten en aanverwanten steeg tussen 1968 en 1972 met 70 procent…De lucratieve ‘transfer van schuld’ was net op tijd van gedaante verwisseld.”

Vandaag worden we gebombardeerd met plaatjes van de perfecte vrouw. Ze is meestal een bloedmooie blondine, hoewel pittige brunettes, pikante goudhaantjes en exotische schonen ook wel eens ‘in the picture’ komen. Ze is lang en gespierd en weegt minstens 20% minder dan wat ze op basis van haar lengte zou moeten wegen. Ze oogt zelden ouder dan 25, heeft een vlekkeloze huid en haar haar en kleren liggen altijd onberispelijk in de plooi. De ene “perfecte vrouw” is doorgaans een doorslagje van de andere, in wezen heeft ze niets menselijks, is ze inwisselbaar en beschikbaar.

Onze cultuur meet vrouwen af aan deze standaard. Wij vergeten dat de ’schoonheidspornografie’, dixit Wolf, ons beelden voorspiegelt van te magere vrouwen die meestal tussen de 15 en 20 jaar oud zijn. Wij zien nooit beelden van een vrouw die niet werd opgemaakt door een artiest, gekapt werd door een beroepskapper, of kleren draagt die niet ontworpen werden door een professioneel ontwerper. Vlekken of rimpels in haar huid worden kunstmatig weggewerkt, net zoals bulten of anomalieën op haar lichaam. Zelfs een foto van een oudere actrice wordt rimpelvrij gemaakt. Dat zijn dus de plaatjes die wij te zien krijgen van ‘de modale vrouw’. Yeah, right!

Het is interessant om ‘het perfecte gewicht’ dat de hoeksteen is van de schoonheidsmythe eens tegen het licht  te houden. Als je nog eens naar een film uit de oude doos kijkt zal je begrijpen wat ik bedoel. Vrouwen en meisjes uit de kaskrakers van de jaren 50 en 60 van vorige eeuw hadden heupen en borsten om u tegen te zeggen!!! Ze oogden dan ook als echte vrouwen!!! Vandaag hebben mooie vrouwen in films of op de televisie zelden ronde, vrouwelijke heupen of borsten. We zijn er allemaal van doordrongen dat een jongensachtig figuur garant staat voor gezondheid. Maar het blijft een open vraag of dat in werkelijkheid ook zo is.

De kwaliteiten die door de media in de jaren 80 en 90 in de verf werden gezet waren prestatiedrang en individualisme. Je moest de perfectie zien te benaderen en niets mocht je daarbij in de weg staan. Die mentaliteit droeg er in niet geringe mate toe bij dat vrouwen zich schuldig gingen voelen over hun lichaam. ‘Victim blaming’ was namelijk een nationale sport. Als je lichaam niet aan de vereiste normen voldeed had je dat uitsluitend aan jezelf te danken.

Als je er niet zo hologig uitziet als de modellen uit de modewereld, moet je vasten of sporten om zo te worden, als je rimpels hebt in je gezicht moet je ze laten wegnemen, als je borsten te klein zijn vul ze dan op met silliconen, als je teveel vet hebt op je heupen, laat de dokter het weghalen met zijn stofzuiger. Kortom de hedendaagse cultuur veroorzaakt een enorme stress bij vrijwel alle mensen – vrouwen in het bijzonder – om er goed uit te zien, wat dat dan ook mag betekenen. Hij propageert bovendien dat er iets mis is met je wilskracht als je de voorgeschreven normen niet haalt.

Als klap op de vuurpijl plaatst de mythe schoonheid, seksualiteit, intelligentie en macht in een juxtapositie. Het is niet mogelijk voor vrouwen om tegelijkertijd slim, knap, seksie en machtig te zijn. Sterker nog: als een vrouw mooi is worden haar automatisch al die andere kwaliteiten toegeschreven. Want mooi zijn is haar hoogste goed. Denk maar eens aan die filmscène waarin de intelligente sloor van dienst zich laat ombouwen. Ze laat zich een blonde pruik aanmeten, haar bril vervangt ze door contactlenzen, en haar gympies ruilt ze in voor stilettohakken. Ze dumpt de nerds die haar omringen, wordt van de weeromstuit opgemerkt door de adonissen van het dorp, en – o ironie – ze mag columns schrijven voor het rioolblad dat in een nog niet zo ver verleden haar sollicitatiebrief verticaal klasseerde. Uiteraard krijgt dit verhaal een moraliserend staartje. Ze ontdekt dat haar Romeo haar bedriegt, ze maakt er een zootje van op haar werk en wordt ontslagen … kortom, het leven haalt haar in en geeft haar een klap voor haar kanis die haar meteen weer in het hier en nu katapulteert: “het leven is meer dan Louis Vuiton en mannen met dikke portefeuilles”, zucht ze bij haar thuiskomst. Generische schoonheid heeft haar tijdelijk macht en aanzien geschonken, maar…aldus de mythe …de relatie tussen schoonheid en macht of intelligentie en seksualiteit is dichotoom en gepolariseerd, het is een of-of relatie, geen én-én relatie. Vrouwen zijn ofwel mooi en hartstikke dom, ofwel intelligent en pokkelelijk.

Hoeft het nog gezegd dat alle mededingsters naar de ultieme schoonheid zichzelf tijdens deze ratrace in beide afgetrainde voeten schieten? Ze krabben elkaar de ogen uit, en haat en nijd ondermijnen elk gevoel van solidariteit. Als kers op de taart lopen de prijsbeesten dubbel het risico dat ze alles wat ze willen bereiken met seksuele gunsten moeten betalen. En daarmee hebben de architecten van de mythe hun slag thuisgehaald. Ze lachen in hun vuistje, want ‘divide et impera’.was immers de inzet van die hele koehandel.

Hoewel de recllamewereld het hardst schreeuwt, zijn er volgens Wolf ook politieke en economische krachten aan het werk om deze standaard te handhaven.

“Door de aandacht te vestigen op het fysieke aspect van vrouwelijke leiders, kunnen ze gebagatelliseerd worden als ‘te mooi’ of ‘te lelijk’. Het netto effect is dat vrouwen niet geïdentificeerd worden met de kwesties die in het geding zijn. Als ze ‘te mooi’ zijn, vormen ze een bedreiging, zijn ze een rivale of simpelweg niet ernstig te nemen; als ze ‘te lelijk’ zijn riskeer je om hetzelfde label opgeplakt te krijgen als je je achter hun agenda schaart.”

Wolf struint voorzichtig door de diverse domeinen van het leven waar de schoonheidmythe huishoudt. Twee domeinen zal ik hier onder de loep nemen: Op de werkvloer, bijvoorbeeld, heeft de vrouw geen wettelijk verhaal, – haar schoonheid, of het gebrek er aan kan tegen haar gebruikt worden. Vrouwen die klacht indienen tegen seksuele intimidatie komen nog al eens van een kale reis thuis omdat zij zich volgens de rechter van dienst te uitdagend kleedden. Andere vrouwen geraken niet door het glazen plafond heen omdat zij zich niet vrouwelijk genoeg gedragen.” Ach je zou ze niet te eten willen geven, de vrouwen die ontslagen worden omdat ze te mooi, te lelijk, te dik, te seksie gekleed, niet seksie genoeg gekleed zijn.” , Het is bij leven en welzijn volstrekt wettelijk om vrouwen aan te werven of te ontslaan op basis van hun uiterlijk.

Maar de impact van de schoonheidsmythe in het domein van de gezondheid is zo mogelijk nog frappanter. 90 tot 95 procent van de mensen die aan anorexia of bulimia lijdt is van het vrouwelijke geslacht

“De Amerikaanse Anorexia and Bulimia Association bevestigt dat anorexia en bulimia jaarlijks een miljoen Amerikaanse vrouwen treffen. Ieder jaar sterven er 150,000 Amerikaanse vrouwen aan anorexia.”Naar schatting 1 op 5 van de vrouwelijke studenten is anorectisch. De cosmetische chirurgie beleeft hoogdagen vermits iedere oneffenheid op de huid voor veel vrouwen voldoende aanleiding is om onder het mes te gaan. De schoonheidsmythe schreeuwt van de kansel dat normale, ronde vrouwenlichamen te dik zijn, dat zacht vrouwelijk vlees in feite cellulitis is, dat vrouwen met kleine borsten niet seksie zijn; dat vrouwen met een normaal gezicht niet aantrekkelijk zijn, enzovoort, enzoverder… In dat licht verzinken de risico’s van plastische chirurgie en crashdiëten in het niet. En op het einde van de rit is geen enkele vrouw nog in staat om op een spontane manier van haar vrouwelijkheid te genieten, of om zichzelf te nemen zoals ze is. Maar niemand heeft ooit beweerd dat de queeste naar de heilige graal der schoonheid van een leien dakje zou lopen”

De actualiteit van Wolfs’ beschouwingen doet ons hopen dat iemand een gelijkaardig onderzoek uitvoert naar de impact van de media op mannen? De cultuur leert ons dat vrouwen niet gelukkig kunnen zijn als ze niet op Barbie lijken, maar hij decreteert ook dat mannen niet gelukkig kunnen zijn als ze niet rijk zijn of weinig macht hebben. Tot dusver kwamen mannen er nog goed vanaf omdat er geen generische rijke en machtige ‘look’ bestaat om te promoten via de media.–rijke en machtige mannen zijn er in alle maten en gewichten en leeftijden. De enige manier om hun voortvarendheid te portretteren is door ze in een weelderig en pontificaal decor te plaatsen in de hoop dat het verband gelegd wordt. Edoch, nu dat de baby boom generatie de middelbare leeftijd bereikt heeft, zie je dat mannen hoe langer hoe meer gepusht worden om er ook op hun voordeligst uit te zien. Advertenties voor mannelijke shampo’s, lotions, deodorants, haarimplantaten zijn al lang geen witte raven meer in het modeveld.

Wolf haalt scherp uit naar de tijdschriften, die weinig moeite doen om de mythe te doorprikken, hoewel zij de trendsetters bij uitstek zijn om vrouwenrollen te herdefiniëren. Vermits deze glossies de vrouwelijke massacultuur uitdragen zijn hun boodschappen krachtige wapens. Wat zelden wordt erkend is dat zij – meer dan de andere media – de feministische ideeën hebben gepopulariseerd. Het is door deze blaadjes dat de vrouwenstrijd zich losmaakte van de barricades en de ivoren torens van de universiteit om door te dringen tot de levens van werkende vrouwen, boerinnen en vrouwen zonder opleiding. Net omdat deze tijdschriften vrouwen van alle maten en gewichten bereiken hebben zij de macht om de schoonheidsnormen te veranderen.

Het boek van Wolf legt de vinger op de wonde. Wij moeten een open oog hebben voor de schade die dergelijk media-invloed kan veroorzaken. De nefaste boodschappen dringen als een sluipend gif ons leven binnen; zodat we ze kritiekloos slikken. Energie die zou kunnen geïnvesteerd worden in persoonlijke en culturele verrijking, wordt afgeleid naar gevoelens van twijfel en zelfhaat. Wie gaat er winnen mensen? Wij of zij?